Η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν βρέθηκε στο επίκεντρο μιας έντονης κινηματογραφικής και φιλολογικής αντιπαράθεσης, μετά τη σαρωτικά αρνητική κριτική της Έμιλι Γουίλσον στο London Review of Books. Η καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια, της οποίας η αγγλική μετάφραση του ομηρικού έπους επηρέασε τον σκηνοθέτη, υποστηρίζει ότι η ταινία στερείται ψυχολογικού, συναισθηματικού, πολιτικού και ηθικού βάθους. Η παρέμβασή της απέκτησε μεγάλη διαδικτυακή απήχηση, ενώ η παραγωγή προβάλλεται διεθνώς από τις 16 Ιουλίου και έχει ήδη γνωρίσει εισπρακτική επιτυχία.
- Η κριτική της Έμιλι Γουίλσον δημοσιεύθηκε στο London Review of Books και αναδημοσιεύθηκε από τον Guardian.
- Ο Νόλαν είχε αναφέρει ως επιρροή τη μετάφρασή της, που κυκλοφόρησε το 2017.
- Η ταινία έλαβε βαθμό «A» από το CinemaScore κατά το πρώτο Σαββατοκύριακο προβολής της.
Η Γουίλσον βλέπει θέαμα χωρίς ομηρικό βάθος
Στο δοκίμιο με τίτλο «Ένας καθόλου περίπλοκος άνδρας», η Γουίλσον υποστηρίζει ότι ο κινηματογραφικός Οδυσσέας δεν διαθέτει τις αντιφάσεις, την ευφυΐα και την ηθική ασάφεια του ομηρικού ήρωα. Κατά την ανάγνωσή της, η ταινία τον μετατρέπει σε έναν περισσότερο συμβατικό ήρωα δράσης, ο οποίος βασανίζεται από τις πράξεις του χωρίς να αποκτά ουσιαστική πολυπλοκότητα.
Η μεταφράστρια αναγνωρίζει ότι ο Νόλαν αποδίδει αποτελεσματικά τις εκρήξεις και τους γίγαντες στη μεγάλη οθόνη. Ωστόσο, θεωρεί ότι οι χαρακτήρες παραμένουν ανεπαρκώς ανεπτυγμένοι και ότι το συνολικό όραμα είναι υπερβολικά συγκεχυμένο για να υποστηρίξει τις μεγάλες ιδέες που υπαινίσσεται.
«Θα ντρεπόμουν αν είχα γράψει οποιοδήποτε μέρος αυτού του σεναρίου», καταλήγει η Γουίλσον στην αυστηρότερη αποτίμησή της.
Η κριτική της δεν απορρίπτει τα πάντα. Χαρακτηρίζει την ταινία ψυχαγωγική και επαινεί τη διατήρηση της αφηγηματικής δομής με ιστορίες μέσα σε άλλες ιστορίες, στοιχείο που ανήκει και στο ομηρικό ποίημα. Επίσης, δεν θεωρεί προβληματική από μόνη της τη χρήση σύγχρονου αμερικανικού λόγου, εφόσον το σενάριο δεν είναι γραμμένο στα ομηρικά ελληνικά ή σε έμμετρο αγγλικό στίχο.
Η κριτική αποκτά βάρος λόγω της επιρροής της μετάφρασης
Η ένταση της παρέμβασης έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή ο ίδιος ο Νόλαν είχε επικαλεστεί τη δουλειά της Γουίλσον κατά την προώθηση της ταινίας. Είχε, μάλιστα, αναφέρει την εναρκτήρια φράση της μετάφρασής της —«Μίλησέ μου για έναν περίπλοκο άνδρα»— ως οδηγό για την κινηματογραφική απόδοση του Οδυσσέα από τον Ματ Ντέιμον.
Η έκδοση της Γουίλσον το 2017 ήταν η πρώτη αγγλική έμμετρη μετάφραση της «Οδύσσειας» από γυναίκα. Η ίδια έχει μεταφράσει και την «Ιλιάδα», επιδιώκοντας να διατηρήσει τον ρυθμό και την αμεσότητα των ομηρικών κειμένων σε γλώσσα προσιτή στους σύγχρονους αναγνώστες.
Η μετάφραση και η κινηματογραφική διασκευή είναι διαφορετικές δημιουργικές διαδικασίες: η πρώτη συνομιλεί στενά με τη γλώσσα και τη μορφή του πρωτοτύπου, ενώ η δεύτερη μπορεί να αλλάξει δραστικά την πλοκή, τον τόνο ή τους χαρακτήρες. Η Γουίλσον αποδέχεται ρητά αυτή την ελευθερία. Αυτό σημαίνει ότι η βασική της ένσταση δεν αφορά την πιστότητα σε κάθε λεπτομέρεια, αλλά το κατά πόσο οι αλλαγές του Νόλαν παράγουν μια πειστική και σύνθετη νέα ανάγνωση.
Η επιτυχία στο κοινό συνυπάρχει με τη φιλολογική απόρριψη
Η στάση των θεατών διαφέρει αισθητά από την ετυμηγορία της Γουίλσον. Η «Οδύσσεια» έχει λάβει κυρίως θετικές κριτικές, πέτυχε βαθμολογία «A» στο CinemaScore και εξελίχθηκε σε μία από τις μεγαλύτερες εισπρακτικές επιτυχίες της χρονιάς.
Η σύγκρουση αναδεικνύει το διαφορετικό μέτρο με το οποίο μπορεί να κριθεί μια διασκευή: ως αυτόνομο κινηματογραφικό θέαμα ή ως σύγχρονη συνομιλία με ένα κλασικό έργο.
Ακόμη και η Γουίλσον αναγνωρίζει μια θετική συνέπεια. Όπως έχει δηλώσει, οι μεταφράσεις της «Οδύσσειας», συμπεριλαμβανομένης της δικής της, έχουν αυξημένη ζήτηση, ενώ η ταινία φέρνει το κοινό πίσω στις κινηματογραφικές αίθουσες. Εξέφρασε επίσης την ελπίδα ότι το ενδιαφέρον αυτό μπορεί να ενισχύσει τη θέση των τμημάτων λογοτεχνίας, γλωσσών και Ιστορίας στα πανεπιστήμια.
Για το ελληνόφωνο κοινό, η συζήτηση έχει πρόσθετο ενδιαφέρον: δεν αφορά μόνο το αν η ταινία είναι επιτυχημένη, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ένα έργο της αρχαίας ελληνικής γραμματείας επανερμηνεύεται για μια παγκόσμια σύγχρονη αγορά. Η εμπορική απήχηση δεν λύνει αυτή τη διαφωνία· εξασφαλίζει, όμως, ότι η αντιπαράθεση γύρω από τον Οδυσσέα θα συνεχιστεί.
Εσείς θεωρείτε ότι μια κινηματογραφική «Οδύσσεια» πρέπει να διατηρεί την πολυπλοκότητα του Ομήρου ή να δίνει προτεραιότητα στο σύγχρονο θέαμα;
