Νέα μελέτη σε περισσότερες από 18.000 δασικές εκτάσεις παγκοσμίως αμφισβητεί την αντίληψη ότι η γεωργία εκχέρσωσης και καύσης οδηγεί αναπόφευκτα στην καταστροφή των τροπικών δασών. Η έρευνα, που δημοσιεύθηκε στο Proceedings of the National Academy of Sciences, διαπιστώνει ότι άγραφοι κοινωνικοί κανόνες μπορούν να περιορίζουν την έκταση που καθαρίζουν οι αγρότες, επιτρέποντας παράλληλα τη συγκομιδή και την αναγέννηση του δάσους. Επικεφαλής ήταν ο Σον Ντάουνι, αναπληρωτής καθηγητής Ανθρωπολογίας στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο του Οχάιο, ενώ η ανάλυση κάλυψε κοινότητες σε πολλές τροπικές και υποτροπικές περιοχές.
- Οι ερευνητές εξέτασαν περισσότερες από 18.000 δασικές εκτάσεις με δεδομένα τηλεπισκόπησης και υπολογιστικό μοντέλο.
- Η άρνηση των γειτόνων να συνδράμουν σε υπερβολικά μεγάλες εκχερσώσεις λειτουργεί ως άτυπος περιορισμός.
- Η μελέτη συνδέει τα ενδιάμεσα επίπεδα διατάραξης του δάσους με αυξημένη βιοποικιλότητα.
- Τα ευρήματα δημοσιεύθηκαν με τον τίτλο «Adaptive self-organization of global swidden forests».
Η καλλιέργεια ακολουθεί έναν κύκλο εκχέρσωσης και ανάκαμψης
Η πρακτική, γνωστή διεθνώς ως swidden, εφαρμόζεται σε τροπικά και υποτροπικά δάση εδώ και περίπου 10.000 χρόνια. Σε μια δασική έκταση κόβονται τα δέντρα, αφήνονται να στεγνώσουν και στη συνέχεια καίγονται. Ο άνθρακας του ξύλου επιστρέφει έτσι στο έδαφος και λειτουργεί ως λίπασμα.
Με την έναρξη της περιόδου των βροχών φυτεύονται καλλιέργειες, συχνά καλαμπόκι. Έπειτα από μία ή δύο συγκομιδές και καθώς μειώνονται τα θρεπτικά συστατικά του εδάφους, το χωράφι αφήνεται σε αγρανάπαυση ώστε να αναπτυχθεί ξανά το δάσος.
Αυτό σημαίνει ότι η καύση δεν αποτελεί από μόνη της πλήρη περιγραφή του συστήματος: κρίσιμο μέρος του είναι ο χρόνος κατά τον οποίο η γη μένει ακαλλιέργητη και το οικοσύστημα ανακάμπτει.
Η κοινοτική συνεργασία βάζει όρια στην εκχέρσωση
Σύμφωνα με τη μελέτη, ο έλεγχος της χρήσης γης μπορεί να προκύψει χωρίς επίσημη απαγόρευση ή κρατική επιβολή. Όταν ένας αγρότης ζητά βοήθεια από τους γείτονές του για να καθαρίσει και να φυτέψει ένα χωράφι λογικού μεγέθους, εκείνοι συνήθως ανταποκρίνονται. Αν όμως ζητήσει να εκχερσωθούν 20 acres, περίπου 8 εκτάρια, αντί για 2 acres, περίπου 0,8 εκτάρια, λιγότεροι προσφέρονται να βοηθήσουν.
Χωρίς αρκετά εργατικά χέρια, η μεγάλη έκταση δεν μπορεί να καθαριστεί. Η παρακράτηση της συνεργασίας λειτουργεί επομένως ως κοινωνική κύρωση, καθοδηγώντας σταδιακά τα μέλη της κοινότητας προς μικρότερες εκτάσεις.
Ο μηχανισμός παραπέμπει στο έργο της βραβευμένης με Νόμπελ Οικονομίας Έλινορ Όστρομ, η οποία έδειξε ότι μικρές κοινότητες μπορούν να προστατεύουν κοινούς τοπικούς πόρους μέσω κοινωνικών κανόνων και κυρώσεων, χωρίς να στηρίζονται αποκλειστικά σε ρυθμίσεις που επιβάλλονται από πάνω.
Τα μωσαϊκά καλλιεργειών μπορούν να ευνοήσουν τη βιοποικιλότητα
Η διεπιστημονική ομάδα, με ειδικούς στην ανθρωπολογία, τη φυσική, τα εφαρμοσμένα μαθηματικά και την τηλεπισκόπηση, συνδύασε υπολογιστική μοντελοποίηση με εικόνες από κοινότητες στην Κεντρική και Νότια Αμερική, την υποσαχάρια Αφρική, καθώς και τη Νότια και Νοτιοανατολική Ασία.
Όταν οι αγρότες συντονίζουν φυσικά τις εκχερσώσεις τους, προκύπτουν μωσαϊκά χωραφιών με αυτοεπαναλαμβανόμενα, κλασματικά μοτίβα. Παράλληλα, οι κοινωνικοί κανόνες μειώνουν τη συνολική επιφάνεια που καθαρίζεται.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ακόμη ότι, ενώ η υπερβολική εκχέρσωση μπορεί να μετατρέψει το δάσος σε λιβάδι, η διατάραξη ενδιάμεσης έντασης δημιουργεί κατά την αγρανάπαυση νέες οικολογικές θέσεις για διαφορετικά είδη.
Η προστασία των δασών δεν έχει μία ενιαία συνταγή
Για την περιβαλλοντική πολιτική, το εύρημα υποδηλώνει ότι οι τοπικές κοινότητες δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται αυτομάτως ως πηγή υποβάθμισης. Η αναγνώριση των εθιμικών πρακτικών τους θα μπορούσε να συμπληρώνει την επίσημη εποπτεία, εφόσον οι κανόνες αυτοί πράγματι διατηρούν περιορισμένη τη χρήση γης και αφήνουν χρόνο για αναγέννηση.
Δεν πρόκειται, πάντως, για έτοιμη συνταγή που μεταφέρεται αυτούσια σε κάθε δασικό περιβάλλον. Όπως επισήμανε ο Ντάουνι, η εφαρμογή θα διαφέρει μεταξύ Μπελίζ, Αφρικής και Ινδονησίας. Για έναν αναγνώστη στην Ελλάδα, αυτό σημαίνει ότι τα αποτελέσματα δεν συνιστούν άμεση οδηγία για τα μεσογειακά δάση· αναδεικνύουν όμως μια ευρύτερη αρχή: οι πολιτικές προστασίας χρειάζεται να εξετάζουν πώς λειτουργούν στην πράξη οι τοπικοί κανόνες διαχείρισης, αντί να θεωρούν ότι μόνο η κεντρική επιβολή μπορεί να διαφυλάξει έναν κοινό φυσικό πόρο.
Πιστεύετε ότι οι άγραφοι κοινοτικοί κανόνες μπορούν να αποτελέσουν αξιόπιστο μέρος της σύγχρονης δασικής πολιτικής;
